Inuianni immikkut eriagisassatut kingornussat
Inatsisitigut tunngaviit nassuiaatillu
Nunatsinni pinngortitami eriagisassat aamma kulturikkut eriagisassat nalunaarsorneqarlutillu toqqarneqartarput Inatsisartut inatsisaat nr. 8, 3. juni 2015-imeersoq, katersugaasiveqarneq malillugu, pingaartumik inatsimmi eriagisassanik illersuineq pillugu kapitali 5-imi aalajangersakkat naapertorlugit. Soorlu sakkuliornermi allatulluunniit atortussialiornermi inunnit suliareqqinneqarsimaneranik ersiutillit, oqaluttuarisaanermi saviminermik atuisimanermut imaluunniit kulturikkut oqaluttuarisaanermut attuumassuteqartumik allatut uppernarsarneqarsinnaasumik atorneqarsimanerannut takussutissartallit, aamma katersugaasiviit pillugit inatsimmi § 26 naapertorlugu immikkut pingaarutilittut kulturikkut oqaluttuarisaanermut tunngasunik pigisaasutut nalunaarsorneqarsinnaapput.
Nassaarfiit, ujaqqanik kaataliat, oqqiviit, toqqorsiviit, tupeqarfiit, nunaminertat ujaraajarneqarsimasut, suliffigineqarsimasut kiisalu saviup ujaqqamit nakkarsimasup atorneqartarneranut attuumassuteqartut allat aalajangersimasumik inissisimasut, immikkut naliliiffigineqassapput Inatsisartut inatsisaat nr. 11, 19. maj 2010-meersoq, eqqissisimatitsineq aamma kulturikkut kingornussanik illersuineq malillugu, pingaartumik §§ 1-2, §§ 4-6 aamma §§ 11-17 tunngavigalugit. Sumiiffiit taamaattut kulturikkut eriagisassanik peqarsinnaapput allatulluunniit kulturimut oqaluttuarisaanermullu attuumassutilinnik peqarsinnaallutik, taakkuuppummi qanga inoqarsimaneranik takussutissiisut.
Itsarnitsat nunap qaaniittut tassaapput nunatsinni kulturikkut eriagisassatut isigineqartussat, uku arlaat pippat:
1) Atortussiassamik pingaarutilimmik sanaajuppata imaluunniit immikkut kulturikkut oqaluttuarisaanermut aamma/imaluunniit saqqummersitsinermut, paasissutissiinermut ilisimatusarnermullu pingaaruteqarpata, imaluunniit
2) umiarsuit ajutoorlutik qimaannagaasimasut, umiarsuit userisimasaat imaluunniit umiarsuit ilaminiinnaagaluarpataluunniit ilimagineqarpatalu ukiunik 100-nik minnerunngitsumik
pisoqaassusillit.
Itsarnisat nunap qaaniittut Kalaallit Nunaanni nassaarineqartut tassaapput nunatsinni pinngortitameereersut eriagisassatut isigineqartussat uku arlaat pippat:
1) uumasut imaluunniit naasut ujaranngornikut imaluunniit pisoqaannginnerusut ujarannguutilersut.
2) Ujaqqat ilisimatuussutsikkut misissugassatut imaluunniit saqqummersitassatut piukkunnaatillit. Uku pineqartunut ilaapput:
- Ujaranngornikut qaqutigoorlutillu innarlerneqarpiarsimanngitsut (uumasut naasullu ujaqqanngorsimasut)
- Uumasut saanikui qaqutigoortut imaluunniit taakkua ilai
- Mikrob-it aamma molekylitigut paleoontologimi eriagisassat, assersuutigalugu aDNA
- Kalaallit Nunaanni nassaarineqarsimasut imaluunniit nakkarsimasut meteorittit tamarmik
- Krystallit nalinginnaanngitsumik angissusillit imaluunniit ilusillit
- Mineralit ujaqqallu qaqutigoortumik akoqartut imaluunniit qaqutigoortumik pinngorsimasunik sananeqaateqartut.
Nunami nassaat qulaani aalajangersakkanut ilaatinneqanngitsunik Kalaallit Nunaannili kulturikkut oqaluttuarisaanerani pingaarutilinnik paasinninnermut paasissutissiisut, Nunatta Katersugaasiviata Allagaateqarfiatalu immikkut pingaarutilittut nalunaarsorsinnaavaat. Qulaani taaneqartut nassaat piginnittup kisimi pigissavai. Piginnittup Nunatta Katersugaasivia Allagaateqarfialu ilisimatissavaa piginnittuunermut imaluunniit sumi toqqortaatigineqarnissaanut allannguutissatut pilersaarutit pillugit. Tuniniarneqassappata siullertut Kalaallit Nunaanni Namminersorlutik Oqartussanut siullertut neqeroorfigineqassaaq, akia tuniniaanermut aalajangiunneqartoq atorlugu.
Siunissami Innaanganeq/Kap Yorkip meteoritip siammarsimaffiani imaluunniit sumiiffinnit assingusunit nassaarineqartut, kiisalu itsarnisarsiornikkut eriagisassat allat, soorlu sakkussat, savimerngit imaluunniit inunnit sanaat allat meteorittinit savimmik sanaat, Nunatta Katersugaasivia Allagaateqarfianut imaluunniit katersugaasivimmut akuerisaasumut nalunaarutigineqassapput. Nassaat pisariaqanngitsumik akornusersorneqassanngillat, aammalu ajoquserneqarsinnaaneranni utaqqiisaasumik illersorneqarnissaat pillugu periuseqartoqarsinnaavoq. Meteorittinit saviliat, tuukkiat, allatulluunniit sakkussiarineqarsimappat kulturikkut eriagisassatut imaluunniit kulturikkut oqaluttuarisaanermut attuumassuteqartutut pigisatut nalunaarsorneqassaaq. Atortussiaq aamma pinngortitami oqaluttuarisaanermi pingaarutilittut meteoritisk jern-tut nalunaarsorneqassaaq. Kalaallit Nunaanni sanaajusunik 1945 sioqqullugu sananeqarsimasunik, kiisalu § 26 naapertorlugu immikkut pingaarutilittut nalunaarsorneqarsimasunik Kalaallit Nunaannit annissineq pillugu katersugaasiveqarneq pillugu inatsimmi § 33 pingaaruteqarpoq.
Nunatsinni kulturikkut eriagisassat aamma pinngortitami eriagisassat Kalaallit Nunaanni
Namminersorlutik Oqartussanit pigineqarput.
Nunatta Katersugaasivia Allagaateqarfialu (NKA) aamma suliffeqarfiup inissisimanera
Kulturikkut eriagisassanik aamma pinngortitami eriagisassanik naliliineq amerlanertigut Nunatta Katersugaasivia Allagaateqarfiani immikkut ilisimasalinnik qanimut suleqateqarnikkut
ingerlanneqartarpoq. NKA Kalaallit Nunaata kulturikkut aamma pinngortitamut oqaluttuarisaanermut katersugaasiviit pingaarnersaraat.
- Naliliineq: Kulturikkut eriagisassatut imaluunniit pinngortitami eriagisassatut ilimagineqartoq tunniunneqaraangat, katersugaasivimmi immikkut ilisimasallit nassaarisap
qaqutigoortuunera, ilisimatuussutsikkut pingaaruteqarnera aamma qanoq innarlertigisimanersoq naliliiffigisarpaat. - Piginnittuunermut tunngasut: Nassaarisaq nunatsinni kulturikkut eriagisassatut imaluunniit pinngortitami eriagisassatut nalunaarsorneqarpat, nassaarisaq Kalaallit
Nunaanni nunaminertami nassaarineqarsimappat, piginnittuunerup Kalaallit Nunaanni Namminersorlutik Oqartussanut ingerlaannartumik nuunnera pisarpoq. - Nassaartumut akissarsissut: Nunatsinni pinngortitami eriagisassanik nassaartut inatsit naapertorlugu nassaartut akissarsitinneqarnissamik pisinnaatitaaffeqarput. Akissarsiaq
nassaap niuernermi nalinganik missiliuussap procentinngorlugu aalajangersarneqartarpoq.
Nunatsinni kulturikkut aamma pinngortitami eriagisassanik ataatsimiitsitaliaq
Nunatsinni kulturikkut aamma pinngortitami eriagisassanik naliliisartoqatigiit Nunatta Katersugaasivia Allagaateqarfianit pilersinneqarsimapput. Nassaarisat pioreersut, Kalaallit Nunaanni imaluunniit nunani allaniittut, kiisalu nassaarisat tunniunneqartut, nunatsinni kulturikkut eriagisassatut imaluunniit nunatsinni pinngortitami eriagisassatut nalunaarutigineqassanersut ataatsimiititaliap aalajangertarpaa.
Naliliisartoqatigiit ukiumut minnerpaamik ataasiarlutik ataatsimiittarput, nassaarisat tunniunneqartut nalilersorniarlugit. Aamma nassaartunut akissarsiassat qanoq annertutigissanersut aalajangersartarpaa. Naliliisartoqatigiit Kalaallit Nunaanni immikkut ilisimasalinnik inuttaqarput, pisariaqartillugu nunanit allanit immikkut ilisimasalinnik ikiorneqarsinnaallutik. Naliliisartoqatigiit katitigaanerat piffissap ingerlanerani allanngorsinnaavoq.
Maannakkut ilaasortat arfinillit Nunatta Katersugaasivianeersuupput, kiisalu immikkut ilisimasallit marluk avataaneersut:
- Daniel Thorleifsen, pisortaq, siulittaasoq
Ilaasortat allat:
- Frederik Fuuja Larsen, tullersorti, katersugaasivimmi pisortap tullia, NKA
- Mikkel Myrup, eqqissisimatitsinermut aqutsisoq, NKA
- Hans Harmsen, National Heritage Resources Manager, NKA
- Aviâja R. Jakobsen, Katersugaasivilerisoq, Etnologi & Atisat, NKA
- Hans Lange, Katersugaasivilerisoq, Inuitkulturen, NKA
- Morten Meldgaard, professor, Ilisimatusarfik
- Jonas Petersen, cand.scient i geologi-Geoscience, Kalaallit Nunaanni Naatsorsueqqissaartarfik
- Debora Hansen Kleist, cand.scient i Geologi-Geoscience, immikkut sammisaq paleoontologi
Nunatta Katersugaasivia Allagaateqarfialu nunatsinni kulturikkut eriagisassanik aamma pinngortitami eriagisassanik nalunaarsuinermik ingerlaavartumik ingerlataqarpoq taamatuttaaq
eriagisassanik nalunaarsoriikkanik allattorsimasuuteqarpoq, taanna allattuiffik allakkamut matumunnga ilanngussaavoq.